Wpisz czego szukasz

Wybierz kategorie

Strona główna > Baza Wiedzy > Znalezienie zabytku w przepisach o ochronie zabytków

Znalezienie zabytku w przepisach o ochronie zabytków

27 października 2020
Wpis należy do kategorii:

Oprócz starosty zgłoszenia o znalezieniu lub odkryciu zabytków przyjmuje również wojewódzki konserwator zabytków. Jego uprawnienia w tym zakresie dotyczą jednak specyficznych okoliczności sprawy, a ścisła współpraca ze starostą jest tu kluczowa.

Ogólne przepisy regulujące każdy przypadek znalezienia rzeczy opisane zostały w ustawie o rzeczach znalezionych (u.rz.z). Znaleziony zabytek ruchomy jest w pierwszej kolejności rzeczą, do której można zastosować opisane w tej ustawie procedury. Odrębne tryby postępowania opisane zostały w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (u.o.z.o.z.) i odnoszą się przede wszystkim do odkrycia lub znalezienia zabytku archeologicznego lub do odkrycia jakiegokolwiek zabytku w trakcie robót budowlanych lub ziemnych.

Organ (samorządowy lub konserwatorski) ma więc obowiązek zastosowania jednej z trzech możliwych procedur:

  • 5 ust. 3 u.rz.z. – w sytuacji znalezienia rzeczy o wartości historycznej, naukowej lub artystycznej;
  • 32 u.o.z.o.z. – w sytuacji odkrycia przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem, podczas robót budowlanych lub ziemnych (dalej: odkrycie);
  • 33 u.o.z.o.z. – w sytuacji przypadkowego znalezienia przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym (dalej: znalezienia).

W pierwszym przypadku postępowanie prowadzi starosta właściwy dla miejsca znalezienia przedmiotu lub miejsca zamieszkania znalazcy. W pozostałych dwóch kompetencje należą do wojewódzkiego konserwatora zabytków właściwego ze względu na miejsce znalezienia lub odkrycia. Przepisy z u.rz.z omówione zostały w artykule „Znalezienie zabytku w przepisach o rzeczach znalezionych”.

Zabytek archeologiczny to kwalifikowana forma zabytku. Jest to zabytek nieruchomy, będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy będący tym wytworem. O tym, czy znaleziony przedmiot jest zabytkiem lub zabytkiem archeologicznym, zawsze decyduje wojewódzki konserwator zabytków.

Szczególne okoliczności znalezienia rzeczy, które mogą być zabytkiem, opisuje art. 32 ust. 1 u.o.z.o.z.: kto w trakcie prowadzenia robót budowlanych lub ziemnych odkrył przedmiot, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem, jest obowiązany:

  • wstrzymać wszelkie roboty mogące uszkodzić lub zniszczyć odkryty przedmiot;
  • zabezpieczyć, przy użyciu dostępnych środków, ten przedmiot i miejsce jego odkrycia;
  • niezwłocznie zawiadomić o tym właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, a jeśli nie jest to możliwe, właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Wójt niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 3 dni, przekazuje konserwatorowi przyjęte zawiadomienie. Inaczej niż w razie przypadkowego znalezienia rzeczy, zgłoszenie o fakcie odkrycia jakiegokolwiek zabytku w trakcie robót budowlanych lub ziemnych przyjmuje konserwator zabytków, nie zaś starosta. W takich okolicznościach najczęściej dochodzi do odkrycia zabytku archeologicznego i to organ ochrony zabytków posiada odpowiednie kompetencje, by dokonać właściwej kwalifikacji. Oczywiście zdarzają się sytuacje, kiedy znajdowane są wówczas inne zabytki, np. depozyty z okresu II wojny światowej. O tym natychmiast powinien zostać zawiadomiony starosta.

Zawiadomienia o odkryciu zabytku przyjmowane powinny być w każdy dostępny sposób, a więc drogą telefoniczną, elektroniczną lub osobiście. Z przyjęcia zgłoszenia telefonicznego pracownik sporządza notatkę służbową, a z przyjęcia zawiadomienia złożonego osobiście – protokół, podpisywany przez pracownika i zgłaszającego.

Notatka i protokół powinny zawierać informacje niezbędne do określenia kto, w jakich okolicznościach i co odkrył oraz kto przyjął zgłoszenie, a więc:

  • oznaczenie organu i dane osoby przyjmującej zgłoszenie;
  • dane zgłaszającego (imię, nazwisko, adres, telefon, e-mail);
  • miejsce odkrycia oraz rodzaj trwającej inwestycji;
  • dane inwestora (jeśli nie jest zgłaszającym) oraz informacja o ewentualnym pozwoleniu na budowę;
  • opis przedmiotu;
  • sposób zabezpieczenia.

Wojewódzki konserwator zabytków w terminie 5 dni od otrzymania zgłoszenia dokonuje oględzin odkrytego przedmiotu (w miejscu jego znalezienia). W procesie oględzin mogą również brać udział specjaliści z zakresu danej dziedziny. Z oględzin sporządzony zostaje protokół, który może stanowić dowód w dalszym postępowaniu. Na podstawie zawartych w nim ustaleń podejmowane są dalsze rozstrzygnięcia administracyjne.

W razie stwierdzenia, że odkryty przedmiot jest zabytkiem innym niż archeologiczny, nie posiada oryginalnego kontekstu, a badania archeologiczne są zbędne, powinien zgodnie z u.rz.z. zostać przekazany niezwłocznie na przechowanie właściwej jednostce, o czym konserwator informuje starostę.

Jeśli znaleziony przedmiot stanowi broń, amunicję, materiały wybuchowe, należy niezwłocznie wezwać Policję, podobnie jak w przypadku znalezienia szczątków ludzkich, gdy istnieją przesłanki do stwierdzenia, że to szczątki współczesne, niezwiązane z historycznym lub pradziejowym cmentarzyskiem. Jeśli istnieją przesłanki do stwierdzenia, że szczątki ludzkie są związane z działaniami wojennymi, należy niezwłocznie powiadomić właściwy oddział Instytutu Pamięci Narodowej.

Niezależnie od powyższego, niezwłocznie po przeprowadzeniu oględzin konserwator zabytków wydaje jedną z decyzji:

  • pozwalającą na kontynuację przerwanych robót, jeżeli odkryty przedmiot nie jest zabytkiem – wraz z pouczeniem o obowiązkach wynikających z ustawy o rzeczach znalezionych;
  • pozwalającą na kontynuację przerwanych robót, jeżeli odkryty przedmiot jest zabytkiem, a kontynuacja robót nie doprowadzi do jego zniszczenia lub uszkodzenia;
  • nakazującą dalsze wstrzymanie robót i przeprowadzenie na koszt osoby fizycznej lub jednostki organizacyjnej finansującej te roboty badań archeologicznych w niezbędnym zakresie.

Po zakończeniu ewentualnych badań archeologicznych konserwator wydaje decyzję pozwalającą na kontynuację przerwanych robót.

Podobny – choć nieco uproszczony – tryb postępowania dotyczy sytuacji przypadkowego znalezienia przedmiotu, co do którego istnieje przypuszczenie, iż jest on zabytkiem archeologicznym, a więc w trakcie innych działań niż prace budowlane lub prace ziemne. Nie można wykluczyć, że zabytki archeologiczne (np. pradziejowe pochówki, konstrukcje związane z funkcjonowaniem grodziska czy osady) zostaną odsłonięte w wyniku działania sił natury: erozji, podmycia brzegu rzeki, działalności dzikich zwierząt. Zdarza się, że ruchome zabytki archeologiczne i towarzyszące im nawarstwienia ziemne znajdują się na powierzchni ziemi, co może spowodować ich szybkie zniszczenie. Znalazca winien wówczas stosownie do art. 33 ust. 1 u.o.z.o.z.:

  • przy użyciu dostępnych środków zabezpieczyć ten przedmiot;
  • oznakować miejsce jego znalezienia;
  • niezwłocznie zawiadomić o znalezieniu tego przedmiotu właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, a jeśli nie jest to możliwe, właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Kluczowa dla określenia naukowej wartości znalezisk archeologicznych jest możliwość ustalenia ich kontekstu, czyli relacji przestrzennej pomiędzy różnymi przedmiotami i miejsca, gdzie się znalazły (zagubione lub złożone). „Jeśli ktoś zajmuje się samymi artefaktami, bez kontekstu, uprawia zwykłe kolekcjonerstwo (...). Oddzielenie przedmiotów od ich kontekstu (...) stanowi antytezę w stosunku do tego, co określa tożsamość nauki” - Ian Hodder, „Czytanie przeszłości”, Poznań 1995, s. 153.

Organ konserwatorski w terminie 3 dni od dnia przyjęcia zawiadomienia musi dokonać oględzin znalezionego przedmiotu i miejsca jego znalezienia oraz – w razie potrzeby – zorganizować badania archeologiczne.

Zasady dotyczące sporządzenia protokołu, udziału specjalistów w toku oględzin oraz ewentualnego przekazania sprawy staroście są identyczne, jak w przypadku odkrycia zabytku w trakcie robót budowlanych lub ziemnych.

Autor: Wioleta Jaskólska

Czy artykuł był pomocny?
Powiązane Baza Wiedzy (3)
Powiązane Ścieżki działania (0)
Powiązane Dobre Praktyki (0)
Powiązane Narzędzia (0)
Powiązane Akty Prawne (1)
Powiązane Rewitalizacja (0)
Powiązane Publikacje (0)

Zobacz także

Wpisz czego szukasz