Wpisz czego szukasz

Wybierz kategorie

Strona główna > Baza Wiedzy > Gminny program opieki nad zabytkami – możliwości i zagrożenia

Gminny program opieki nad zabytkami – możliwości i zagrożenia

30 października 2021
Wpis należy do kategorii:

Gminne programy opieki nad zabytkami (dalej jako: programy) mimo niezwykle istotnej roli w budowaniu polityki samorządu często wciąż są traktowane marginalnie, a ich opracowanie bliższe jest powtarzaniu schematów zastosowanych w innych gminach niż wnikliwej analizie zasobu dziedzictwa i opracowaniu pomysłów jego wykorzystania. Postępowania o udzielenie zamówienia publicznego posługujące się w ocenie ofert niemal wyłącznie kryterium cenowym powodują uzyskanie świadczenia będącego bezrefleksyjną kopią rozwiązań zastosowanych w innych programach opublikowanych w biuletynach informacji publicznej. W konsekwencji doprowadzają do niegospodarnego wydatkowania środków publicznych, ponieważ dokumenty przygotowane w ich efekcie są pozbawione realnej wartości dla opieki nad zabytkami danego obszaru.

Gminy z konserwatorami w swoich strukturach mają większe szanse na podniesienie rangi omawianych dokumentów i faktyczny wpływ na ich autentyczną wartość w wyznaczaniu kierunków działań lokalnego samorządu. Nawet w tym wypadku współpraca przy realizacji programu często odbywa się jednak wyłącznie między konserwatorem a jednostką opracowującą, co niejednokrotnie przekłada się na niezrealizowanie założeń programu.

Zwiększenie możliwości oddziaływania programu i jego korelacji z innymi dokumentami strategicznymi oraz stworzenie przemyślanego systemu realizacji założonych celów może odbyć się poprzez rozszerzenie grona interesariuszy zaangażowanych w jego stworzenie i realizację. W tym celu konieczne jest zwiększenie współpracy międzywydziałowej w obrębie samorządu, w szczególności w zakresie jednostek ds. rozwoju, inwestycji, pozyskiwania środków pozabudżetowych, finansów, architektury i planowania przestrzennego, oraz zaangażowanie lokalnej społeczności.

Efektywna współpraca powinna opierać się na cyklicznych spotkaniach przedstawicieli wydziałów na różnych etapach tworzenia programu oraz ich zaangażowaniu w realizowane konsultacje społeczne. Te zaś powinny zostać poprzedzone szeroko zakrojoną akcją rozpowszechniania informacji publicznej dotyczącej planowanych spotkań (prasa, lokalne radio, plakaty), które najlepiej realizować w obszarach o największym natężeniu obiektów zabytkowych w złym stanie technicznym. Mimo że ocena merytoryczna zasobów kulturowych gminy, w tym wartościowanie obiektów i analiza ich kondycji technicznej, nie może wchodzić w zakres konsultacji, to wspólne określenie priorytetów gminy co do opieki nad zabytkami może być istotnym owocem przeprowadzanych spotkań. Stworzona w ten sposób platforma współpracy może pozwolić na efektywniejszą realizację wytyczonych celów.

Wyznaczone we współpracy międzywydziałowej oraz wskazane w trakcie konsultacji społecznych priorytetowe działania inwestycyjne z zakresu opieki nad zabytkami powinny zostać zaplanowane w korelacji z innymi dokumentami strategicznymi gminy (w szczególności strategią rozwoju gminy i lokalnym/gminnym programem rewitalizacji) i w ciągłości z wcześniejszymi przedsięwzięciami. Ostatecznym elementem determinującym możliwość realizacji projektowanych założeń musi być rzetelne określenie istniejących i nadchodzących perspektyw pozyskania dofinansowania oraz dostępnych środków finansowych gminy pozwalających na finalizację programu.

Platforma współpracy, wypracowana na etapie tworzenia dokumentu, powinna mieć przełożenie na konkretne założenia programowe nakierowane na utrzymanie i możliwe zwiększenie zaangażowania lokalnej społeczności.

Istotnym elementem polityki samorządu, wspierającym działania oddolne w zakresie opieki nad zabytkami, są dotacje. Prognoza dofinansowania prac konserwatorskich i budowlanych w założeniach programu pozwala na łagodzenie często trudnej konfrontacji oczekiwań właścicieli obiektów zabytkowych z wymogami konserwatorskimi. Może mieć także spore znaczenie dla pracy gminnych/miejskich konserwatorów zabytków, którzy dzięki dotacjom mogą zaproponować miejscowej społeczności nie tylko pomoc merytoryczną, ale i finansową. Dla lokalnej polityki konserwatorskiej istotne powinno być umożliwienie pozyskania dofinansowania przez właścicieli obiektów ujętych w gminnej ewidencji zabytków, której prowadzenie (w przeciwieństwie do innych zabytków) należy do zadań wójta/burmistrza/prezydenta, a które nie mogą otrzymać wsparcia finansowego z innych źródeł.

Problematyka ochrony i opieki nad zabytkami obiektów wpisanych do rejestru zabytków, w związku z ich ograniczoną liczbą i usankcjonowaną pozycją w przepisach prawa z zakresu ochrony zabytków, tworzy zbiór zagadnień o na ogół niekwestionowanych, czytelnych wartościach. Często nie ma to jednak przełożenia na obiekty ujęte w wojewódzkich i gminnych ewidencjach zabytków. W związku z niemożnością zakwestionowania ujęcia obiektu w gminnej ewidencji zabytków przez właściciela nieruchomości (jest on wyłącznie informowany o fakcie ujęcia nieruchomości w takiej ewidencji) ważnym elementem programu powinno być uzasadnienie jej wartości i potrzeby opieki. Istotne jest także wskazanie w dokumencie zasad i zakresu ochrony konserwatorskiej. Obowiązujące przepisy prawa budowlanego pozwalają na interwencję konserwatora wyłącznie w momencie wykonywania prac wymagających wydania pozwolenia na budowę lub rozbiórkę. W związku z tym ochrona podstawowych wartości przedmiotowych zabytków opiera się przede wszystkim na ustaleniach miejscowych planów zagospodarowania i decyzjach o warunkach zabudowy, a co za tym idzie odnosi się jedynie do obiektów w granicach ww. opracowań. Stworzenie w programie opieki nad zabytkami określonych standardów konserwatorskich z zakresu opieki nad przedmiotowymi obiektami pozwoli na zapewnienie klarowności i przewidywalności wymogów konserwatorskich oraz budowanie zaufania publicznego między konserwatorem a właścicielem nieruchomości zabytkowej.

Ważnym elementem programu powinny być także działania nakierowane na krzewienie świadomości potrzeby ochrony zabytków, popularyzację dobrych praktyk konserwatorsko-remontowych oraz pomoc w zrozumieniu procedur poprzedzających wykonanie prac przy zabytkach przez ich właścicieli. Proces ten może być realizowany poprzez zaplanowanie w programie cyklu spotkań z mieszkańcami i opracowania przewodników w przedmiotowym zakresie. Powinny one być realizowane przy wsparciu lokalnego konserwatora lub – w przypadku jego braku – zaproszonego pracownika wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków. Nawet podstawowe wskazówki w zakresie możliwych do wykonania prac konserwatorskich i budowlanych mogą wpłynąć na uzmysłowienie sobie potencjału posiadanych nieruchomości zabytkowych i stanowić istotną zachętę do właściwego przeprowadzenia prac.

Mimo wciąż wzrastającej wrażliwości na dziedzictwo kulturowe programy opieki nad zabytkami bywają postrzegane jako ograniczające możliwości rozwoju miast i gmin oraz generujące nadmierne zobowiązania finansowe. Często uchwalenie programu mylone jest z przyjęciem gminnej ewidencji zabytków, której zakres bywa przedmiotem burzliwych dyskusji; szczególnie gdy gminna ewidencja zabytków obejmuje nie tylko obiekty wpisane do rejestru i ujęte w wojewódzkiej ewidencji zabytków, ale też inne zabytki nieruchome, wyznaczone przez wójta/burmistrza/prezydenta w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Zarówno założenia programu, jak i wchodząca w zakres jego ustaleń opieka nad zabytkami wpisanymi do gminnej ewidencji zabytków bywają traktowane jak ograniczenie korzystania z własności prywatnej ze względu na dominujący interes publiczny, co może stanowić przyczynę niechęci w stosunku do uchwalania przedmiotowego dokumentu.

Właśnie dlatego konsultacje społeczne i docieranie do szerokiego grona odbiorców oraz możliwe nasilenie działań nakierowanych na społeczny aspekt ochrony zabytków jest wyjątkowo istotne w dążeniu do realnej zmiany postrzegania zabytków, a co za tym idzie zmian w zakresie właściwej opieki nad nimi. Jednocześnie odpowiednio zaplanowane działania inwestycyjne, spajające realizację założeń dokumentów strategicznych gminy, przewidujące zachowanie oraz uwypuklenie wartości obiektów i obszarów zabytkowych, mogą przyczynić się do nakierowania polityki rozwojowej na lokalne dziedzictwo kulturowe.

Gminne programy opieki nad zabytkami (dalej jako: programy) mimo niezwykle istotnej roli w budowaniu polityki samorządu często wciąż są traktowane marginalnie, a ich opracowanie bliższe jest powtarzaniu schematów zastosowanych w innych gminach niż wnikliwej analizie zasobu dziedzictwa i opracowaniu pomysłów jego wykorzystania. Postępowania o udzielenie zamówienia publicznego posługujące się w ocenie ofert niemal wyłącznie kryterium cenowym powodują uzyskanie świadczenia będącego bezrefleksyjną kopią rozwiązań zastosowanych w innych programach opublikowanych w biuletynach informacji publicznej. W konsekwencji doprowadzają do niegospodarnego wydatkowania środków publicznych, ponieważ dokumenty przygotowane w ich efekcie są pozbawione realnej wartości dla opieki nad zabytkami danego obszaru.

Gminy z konserwatorami w swoich strukturach mają większe szanse na podniesienie rangi omawianych dokumentów i faktyczny wpływ na ich autentyczną wartość w wyznaczaniu kierunków działań lokalnego samorządu. Nawet w tym wypadku współpraca przy realizacji programu często odbywa się jednak wyłącznie między konserwatorem a jednostką opracowującą, co niejednokrotnie przekłada się na niezrealizowanie założeń programu.

Zwiększenie możliwości oddziaływania programu i jego korelacji z innymi dokumentami strategicznymi oraz stworzenie przemyślanego systemu realizacji założonych celów może odbyć się poprzez rozszerzenie grona interesariuszy zaangażowanych w jego stworzenie i realizację. W tym celu konieczne jest zwiększenie współpracy międzywydziałowej w obrębie samorządu, w szczególności w zakresie jednostek ds. rozwoju, inwestycji, pozyskiwania środków pozabudżetowych, finansów, architektury i planowania przestrzennego, oraz zaangażowanie lokalnej społeczności.

Efektywna współpraca powinna opierać się na cyklicznych spotkaniach przedstawicieli wydziałów na różnych etapach tworzenia programu oraz ich zaangażowaniu w realizowane konsultacje społeczne. Te zaś powinny zostać poprzedzone szeroko zakrojoną akcją rozpowszechniania informacji publicznej dotyczącej planowanych spotkań (prasa, lokalne radio, plakaty), które najlepiej realizować w obszarach o największym natężeniu obiektów zabytkowych w złym stanie technicznym. Mimo że ocena merytoryczna zasobów kulturowych gminy, w tym wartościowanie obiektów i analiza ich kondycji technicznej, nie może wchodzić w zakres konsultacji, to wspólne określenie priorytetów gminy co do opieki nad zabytkami może być istotnym owocem przeprowadzanych spotkań. Stworzona w ten sposób platforma współpracy może pozwolić na efektywniejszą realizację wytyczonych celów.

Wyznaczone we współpracy międzywydziałowej oraz wskazane w trakcie konsultacji społecznych priorytetowe działania inwestycyjne z zakresu opieki nad zabytkami powinny zostać zaplanowane w korelacji z innymi dokumentami strategicznymi gminy (w szczególności strategią rozwoju gminy i lokalnym/gminnym programem rewitalizacji) i w ciągłości z wcześniejszymi przedsięwzięciami. Ostatecznym elementem determinującym możliwość realizacji projektowanych założeń musi być rzetelne określenie istniejących i nadchodzących perspektyw pozyskania dofinansowania oraz dostępnych środków finansowych gminy pozwalających na finalizację programu.

Platforma współpracy, wypracowana na etapie tworzenia dokumentu, powinna mieć przełożenie na konkretne założenia programowe nakierowane na utrzymanie i możliwe zwiększenie zaangażowania lokalnej społeczności.

Istotnym elementem polityki samorządu, wspierającym działania oddolne w zakresie opieki nad zabytkami, są dotacje. Prognoza dofinansowania prac konserwatorskich i budowlanych w założeniach programu pozwala na łagodzenie często trudnej konfrontacji oczekiwań właścicieli obiektów zabytkowych z wymogami konserwatorskimi. Może mieć także spore znaczenie dla pracy gminnych/miejskich konserwatorów zabytków, którzy dzięki dotacjom mogą zaproponować miejscowej społeczności nie tylko pomoc merytoryczną, ale i finansową. Dla lokalnej polityki konserwatorskiej istotne powinno być umożliwienie pozyskania dofinansowania przez właścicieli obiektów ujętych w gminnej ewidencji zabytków, której prowadzenie (w przeciwieństwie do innych zabytków) należy do zadań wójta/burmistrza/prezydenta, a które nie mogą otrzymać wsparcia finansowego z innych źródeł.

Problematyka ochrony i opieki nad zabytkami obiektów wpisanych do rejestru zabytków, w związku z ich ograniczoną liczbą i usankcjonowaną pozycją w przepisach prawa z zakresu ochrony zabytków, tworzy zbiór zagadnień o na ogół niekwestionowanych, czytelnych wartościach. Często nie ma to jednak przełożenia na obiekty ujęte w wojewódzkich i gminnych ewidencjach zabytków. W związku z niemożnością zakwestionowania ujęcia obiektu w gminnej ewidencji zabytków przez właściciela nieruchomości (jest on wyłącznie informowany o fakcie ujęcia nieruchomości w takiej ewidencji) ważnym elementem programu powinno być uzasadnienie jej wartości i potrzeby opieki. Istotne jest także wskazanie w dokumencie zasad i zakresu ochrony konserwatorskiej. Obowiązujące przepisy prawa budowlanego pozwalają na interwencję konserwatora wyłącznie w momencie wykonywania prac wymagających wydania pozwolenia na budowę lub rozbiórkę. W związku z tym ochrona podstawowych wartości przedmiotowych zabytków opiera się przede wszystkim na ustaleniach miejscowych planów zagospodarowania i decyzjach o warunkach zabudowy, a co za tym idzie odnosi się jedynie do obiektów w granicach ww. opracowań. Stworzenie w programie opieki nad zabytkami określonych standardów konserwatorskich z zakresu opieki nad przedmiotowymi obiektami pozwoli na zapewnienie klarowności i przewidywalności wymogów konserwatorskich oraz budowanie zaufania publicznego między konserwatorem a właścicielem nieruchomości zabytkowej.

Ważnym elementem programu powinny być także działania nakierowane na krzewienie świadomości potrzeby ochrony zabytków, popularyzację dobrych praktyk konserwatorsko-remontowych oraz pomoc w zrozumieniu procedur poprzedzających wykonanie prac przy zabytkach przez ich właścicieli. Proces ten może być realizowany poprzez zaplanowanie w programie cyklu spotkań z mieszkańcami i opracowania przewodników w przedmiotowym zakresie. Powinny one być realizowane przy wsparciu lokalnego konserwatora lub – w przypadku jego braku – zaproszonego pracownika wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków. Nawet podstawowe wskazówki w zakresie możliwych do wykonania prac konserwatorskich i budowlanych mogą wpłynąć na uzmysłowienie sobie potencjału posiadanych nieruchomości zabytkowych i stanowić istotną zachętę do właściwego przeprowadzenia prac.

Mimo wciąż wzrastającej wrażliwości na dziedzictwo kulturowe programy opieki nad zabytkami bywają postrzegane jako ograniczające możliwości rozwoju miast i gmin oraz generujące nadmierne zobowiązania finansowe. Często uchwalenie programu mylone jest z przyjęciem gminnej ewidencji zabytków, której zakres bywa przedmiotem burzliwych dyskusji; szczególnie gdy gminna ewidencja zabytków obejmuje nie tylko obiekty wpisane do rejestru i ujęte w wojewódzkiej ewidencji zabytków, ale też inne zabytki nieruchome, wyznaczone przez wójta/burmistrza/prezydenta w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Zarówno założenia programu, jak i wchodząca w zakres jego ustaleń opieka nad zabytkami wpisanymi do gminnej ewidencji zabytków bywają traktowane jak ograniczenie korzystania z własności prywatnej ze względu na dominujący interes publiczny, co może stanowić przyczynę niechęci w stosunku do uchwalania przedmiotowego dokumentu.

Właśnie dlatego konsultacje społeczne i docieranie do szerokiego grona odbiorców oraz możliwe nasilenie działań nakierowanych na społeczny aspekt ochrony zabytków jest wyjątkowo istotne w dążeniu do realnej zmiany postrzegania zabytków, a co za tym idzie zmian w zakresie właściwej opieki nad nimi. Jednocześnie odpowiednio zaplanowane działania inwestycyjne, spajające realizację założeń dokumentów strategicznych gminy, przewidujące zachowanie oraz uwypuklenie wartości obiektów i obszarów zabytkowych, mogą przyczynić się do nakierowania polityki rozwojowej na lokalne dziedzictwo kulturowe.

 

Autor: Ewelina Diakowska

Czy artykuł był pomocny?
Powiązane Baza Wiedzy (0)
Powiązane Ścieżki działania (0)
Powiązane Dobre Praktyki (0)
Powiązane Narzędzia (0)
Powiązane Akty Prawne (0)
Powiązane Rewitalizacja (1)
Powiązane Publikacje (0)

Zobacz także

Wpisz czego szukasz