Planowanie, prowadzenie i rozliczanie badań archeologicznych – procedury

Przewiń w dół
Opublikowano:
Artykuł należy do kategorii:

Planowanie, prowadzenie i rozliczanie badań archeologicznych – procedury

Badania archeologiczne, poza przedsięwzięciami o charakterze naukowym, realizowane są również jako obowiązkowa część rozmaitych inwestycji. Zgodnie z przepisami badania archeologiczne są koniecznością, jeżeli planowana inwestycja wchodzi w konflikt ze stanowiskiem archeologicznym.

Badania archeologiczne. Fot. arch. NID.

Zakres i sposób badań określa wojewódzki konserwator zabytków, ale to inwestor zobowiązany jest przeprowadzić całą procedurę i ponieść koszty badań oraz ich dokumentacji. W określonych przypadkach część wspomnianych kosztów może pokryć dotacja ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Pierwszym etapem jest uzyskanie pozwolenia na badania, które określi zakres i sposób prowadzenia prac. W przypadku badań przedinwestycyjnych prace mogę być nakazane jedynie w takim zakresie, w jakim roboty budowlane albo roboty ziemne, albo zmiana charakteru dotychczasowej działalności na terenie, na którym znajdują się zabytki, zniszczą lub uszkodzą zabytek archeologicznych.

Z wnioskiem o pozwolenie na prowadzenie badań archeologicznych może wystąpić każdy. Warunkiem jest uzyskanie pozwolenia właściciela terenu lub tytuł prawny do korzystania z nieruchomości wynikający z prawa własności, użytkowania wieczystego, trwałego zarządu albo ograniczonego prawa rzeczowego lub stosunku zobowiązaniowego. Jeżeli wnioskodawca nie posiada praw do korzystania z nieruchomości, a jednocześnie właściciel odmawia jej udostępnienia do badań, wojewódzki konserwator zabytków może w drodze decyzji nakazać udostępnienie, jednak na czas nie dłuższy niż trzy miesiące od dnia uprawomocnienia się tej decyzji. Badaniami archeologicznymi może kierować jedynie archeolog z tytułem magistra w zakresie archeologii oraz dwunastomiesięczną praktyką na badaniach archeologicznych.

Przygotowanie programu badań i całej dokumentacji wniosku powinno być zadaniem archeologa, ponieważ wymaga wiedzy specjalistycznej. W sytuacji gdy wykonawca badań wyłaniany jest w drodze przetargu, może zaistnieć konieczność zatrudnienia dwóch różnych specjalistów na kolejnych etapach procedury – do przygotowania wniosku oraz do prowadzenia badań. Podpisując umowę z archeologiem, należy zobowiązać go do rozliczenia się w imieniu wnioskodawcy z warunków pozwolenia, w tym przekazania ruchomych zabytków archeologicznych, dokumentacji, sprawozdania z badań i opracowania wyników badań. Na etapie składania wniosku archeolog powinien zapewnić od muzeum lub innej jednostki organizacyjnej promesę na przyjęcie zabytków ruchomych pozyskanych w trakcie planowanych badań.

Wniosek o pozwolenie na prowadzenie badań archeologicznych nie ma ustalonego szablonu, jednak w przepisach określono elementy, które dokument musi obligatoryjnie zawierać. Wniosek, oprócz danych wnioskodawcy zawiera wskazanie miejsca prowadzenia badań z określeniem współrzędnych geodezyjnych, a w odniesieniu do polskich obszarów morskich – współrzędne geograficzne naniesione na morską mapę nawigacyjną. Wniosek należy uzasadnić, a także podać przewidywany termin prowadzenia prac (rozpoczęcia i zakończenia) oraz nazwisko archeologa kierującego badaniami.

Uzasadnienie wniosku w przypadku badań przedinwestycyjnych polega na wskazaniu faktu, że prace są konieczne ze względu na planowaną inwestycję, która wchodzi w konflikt ze stanowiskiem archeologicznym. Nie jest konieczna żadna dodatkowa argumentacja.

Jeśli kierownik badań będzie wyłoniony w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, należy złożyć świadczenie, że osoba ta zostanie wyłoniona w w/w postępowaniu z zastosowaniem kryterium spełnienia wymagań, o których mowa w art. 37e ust. 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (kryterium wykształcenia i praktyki). Prowadzenie badań na polskich obszarach morskich wymaga podania danych i uprawnień nurków biorących udział w badaniach, danych jednostek pływających biorących udział w badaniach oraz nazw portów, z których wypłyną przed badaniami oraz przypłyną po badaniach. Załącznikami do wniosku są:

  • Dokumenty potwierdzające uprawnienia kierownika badań.
  • Oświadczenie osoby prowadzącej badania archeologiczne o posiadaniu środków finansowych na przeprowadzenie badań w zakresie objętym programem, o ile wykonawca nie będzie wyłaniany w drodze przetargu.
  • Dokument potwierdzający gotowość muzeum lub innej jednostki organizacyjnej do przyjęcia odkrytych zabytków.

Należy mieć świadomość, że uzyskanie zobowiązania muzeum bądź innej jednostki organizacyjnej do przyjęcia zabytków z badań archeologicznych może wiązać się z podpisaniem umowy, w której przekazujący zobowiązuje się do przekazania znalezisk w określony przez jednostkę sposób, np. spakowane do pudełka określonej wielkości, zinwentaryzowane, zakonserwowane.

  • Zgodę właściciela lub posiadacza nieruchomości na prowadzenie badań bądź tytuł prawny do korzystania nieruchomości albo oświadczenie o posiadaniu takiego tytułu. Jeżeli posiadacz albo właściciel terenu nie dał zgody na badania, należy złożyć oświadczenie, że takiej zgody nie udzielono.
  • W przypadku prowadzenia badań na terenie parku narodowego albo rezerwatu przyrody – zgodę dyrektora parku narodowego lub regionalnego dyrektora ochrony środowiska.
  • Program badań archeologicznych.
  • Mapę topograficzną w skali 1:10 000 albo większej (dla obszarów morskich – morską mapę nawigacyjną) z zaznaczonym miejscem planowanych badań.
  • Plan z naniesionymi miejscami dotychczasowych i planowanych badań.
  • Opis sposobu uporządkowania terenu po zakończeniu badań.

Przykładowa dokumentacja archeologiczna. Fot. arch. NID.

Na podstawie wniosku wojewódzki konserwator zabytków (bądź kierownik delegatury wojewódzkiego urzędu ochrony zabytków) wydaje pozwolenie na prowadzenie badań archeologicznych, które określa miejsce, zakres i sposób prowadzenia badań, termin ważności pozwolenia i pouczenie o możliwości jego zmiany lub cofnięcia. W większości przypadków pozwolenie na badania zawiera również wymóg prowadzenia doraźnej konserwacji odkrytych zabytków i przekazania ich wojewódzkiemu konserwatorowi w terminie trzech lat od dnia zakończenia badań, prowadzenia dokumentacji i przekazania jej w terminie sześć miesięcy od dnia zakończenia badań, a także innych działań, jak prowadzenia inwentaryzacji polowej zabytków ruchomych i ich dokumentacji, sporządzenia sprawozdania z badań, opracowania wyników badań.

Termin na przekazanie wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków wspomnianej dokumentacji to – w zależności od jej rodzaju – okres trzech tygodni, trzech lub sześciu miesięcy, bądź trzy lata od zakończenia badań w przypadku opracowania wyników badań archeologicznych. Należy zwrócić uwagę, że większość z tych obowiązków należy wypełnić już po zakończeniu badań, często w dość odległej perspektywie czasowej, a konserwator ma prawo dochodzić realizacji zobowiązań. Prowadzenie badań archeologicznych wbrew warunkom pozwolenia (bądź bez uzyskania pozwolenia) jest wykroczeniem.

Od dnia 1 stycznia 2018 roku wojewódzki konserwator zabytków będzie mógł nałożyć w takich przypadkach karę administracyjną wysokości od 500 do 500 000 złotych. Lista warunków, które mogą zostać ujęte w pozwoleniu, nie jest listą zamkniętą. Zgodnie z przepisami może się tam znaleźć obowiązek podjęcia innych działań, które zapobiegną uszkodzeniu lub zniszczeniu zabytku, a w przypadku prac na polskich obszarach morskich – także zapewnią bezpieczeństwo żeglugi.

 

Akty prawne:

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

 

Autor: Marcin Sabaciński

 

Czy artykuł był pomocny?