Wpisz czego szukasz

Wybierz kategorie

Strona główna > Baza Wiedzy > Ochrona a opieka nad zabytkami. Formy ochrony

Ochrona a opieka nad zabytkami. Formy ochrony

Wpis należy do kategorii:

Wbrew obiegowym opiniom opieka nad zabytkami nie jest tożsama z ich ochroną. Obowiązująca ustawa wprowadza rozróżnienie pomiędzy ochroną a opieką nad za­bytkami.
Ochrona zabytków polega, w szczególności, na podejmowaniu przez organy administracji publicznej działań mających na celu:

  1. Zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków oraz ich zagospodarowanie i utrzymanie;
  2. Zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabyt­ków;
  3. Udaremnianie niszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków;
  4. Przeciwdziałanie kradzieży, zaginięciu lub nielegalnemu wywozowi zabytków za gra­nicę;
  5. Kontrolę stanu zachowania i przeznaczenia zabytków;
  6. Uwzględnianie zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzen­nym oraz przy kształtowaniu środowiska

Opieka nad zabytkiem sprawowana przez jego właściciela lub posiadacza polega, w szczególności, na zapewnieniu warunków:

  1. Naukowego badania i dokumentowania zabytku;
  2. Prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy za­bytku;
  3. Zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie;
  4. Korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości;
  5. Popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego znaczeniu dla hi­storii i kultury.

Wskazane przepisy nie stanowią jedynie definicji podstawowych pojęć na tle omawia­nej regulacji, ale również stanowią deklarację celów jakie ma ona osiągnąć. O ile część z nich nie wymaga szerszego omówienia, o tyle warto podkreślić, że ochrona zabytków sprowadza się przede wszystkim do ochrony ich autentycznej substancji. Zabytki chro­nione są przy tym jako nośniki wartości, a w konsekwencji pamięci o ludziach, miej­scach, wydarzeniach, dorobku nauki czy kultury. Wartości te jednak, co do zasady, „za­pisane są” w autentycznej substancji. Wskazany tu autentyzm zabytku wiąże się co do zasady z oryginalną substancją, a nie jedynie jego formą.

Przyjętym kryterium podziału zadań składających się na ochronę zabytków sensu lar­go jest adresat obowiązku. I tak, ochrona została przypisana administracji publicznej, w ramach której kluczową rolę odgrywają organy ochrony zabytków. Natomiast opieka sprawowana przez jego właściciela lub posiadacza. Obowiązki wypływające z opie­ki nad zabytkami zostały dookreślone w odniesieniu do obiektów rejestrowych. I tak, zgodnie z art. 25 u.o.z.o.z.

Zagospodarowanie na cele użytkowe zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru wymaga posiadania przez jego właściciela lub posiadacza:

  1. Dokumentacji konserwatorskiej określającej stan zachowania zabytku nierucho­mego i możliwości jego adaptacji, z uwzględnieniem historycznej funkcji i wartości tego zabytku;
  2. Uzgodnionego z wojewódzkim konserwatorem zabytków programu prac konserwa­torskich przy zabytku nieruchomym, określającego zakres i sposób ich prowadzenia oraz wskazującego niezbędne do zastosowania materiały i technologie;
  3. Uzgodnionego z wojewódzkim konserwatorem zabytków programu zagospodaro­wania zabytku nieruchomego wraz z otoczeniem oraz dalszego korzystania z tego zabytku, z uwzględnieniem wyeksponowania jego wartości.

W tym celu wojewódzki konserwator zabytków jest obowiązany nieodpłatnie udostęp­nić do wglądu właścicielowi lub posiadaczowi zabytku nieruchomego posiadaną przez siebie dokumentację tego zabytku oraz umożliwić dokonywanie niezbędnych odpisów z tej dokumentacji. W ramach opieki mieści się więc również obowiązek informacyjny, o którym mowa w art. 28 u.o.z.o.z. Niezależnie bowiem od obowiązków wynikających z opieki nad za­bytkami, określonych w art. 5, właściciel lub posiadacz zabytku wpisanego do rejestru lub zabytku znajdującego się w wojewódzkiej ewidencji zabytków zawiadamia woje­wódzkiego konserwatora zabytków o:

  1. Uszkodzeniu, zniszczeniu, zaginięciu lub kradzieży zabytku, niezwłocznie po po­wzięciu wiadomości o wystąpieniu zdarzenia.
  2. Zagrożeniu dla zabytku, niezwłocznie po powzięciu wiadomości o wystąpieniu za­grożenia.
  3. Zmianie miejsca przechowania zabytku ruchomego w terminie miesiąca od dnia nastąpienia tej zmiany.
  4. Zmianach dotyczących stanu prawnego zabytku, nie później niż w terminie miesią­ca od dnia ich wystąpienia lub powzięcia o nich wiadomości.

Dodatkowo właściciele i posiadacze zabytków mają obowiązek zapewnić dostęp do zabytku w celach naukowo-badawczych (art. 29 – 30 u.o.z.o.z.), a także w związku z prowadzonymi działaniami kontrolno-nadzorczymi (zob. art. 28 i nast.).

Właściciele i posiadacze zabytków wpisanych do rejestru zabytków zostali obciążeni określonymi obowiązkami, które mają zagwarantować zachowania zabytków w należy­tym stanie. Jednocześnie jednak ustawodawca przyznał właścicielom i posiadaczom określone uprawnienia, w tym możliwość uzyskiwania zaleceń konserwatorskich, określających sposób korzystania z zabytku, jego zabezpieczenia i wykonania prac konserwatorskich, a także zakres dopuszczalnych zmian, które mogą być wprowadzo­ne w tym zabytku. Zgodnie z art. 27 u.o.z.o.z. są one wydawane w formie pisemnej na wniosek właściciela lub posiadacza zabytków. Nie mają one wprawdzie formy de­cyzji administracyjnej, ale w doktrynie i orzecznictwie podkreśla się ich moc wiążącą, wynikającą z ich zakwalifikowania do kategorii tzw. przyrzeczeń administracyjnych[1]. To „samozwiązanie się” administracji kon­serwatorskiej na przyszłość, nie jest jednak absolutne. Organy ochrony zabytków są związane wydanymi przez siebie zaleceniami konserwatorskimi, chyba że byłoby to sprzeczne z prawem, niewykonalne, wyłudzone przez podanie faktów lub okoliczności niezgodnych z prawdą albo gdy nastąpiła zmiana stanu faktycznego, której nie można było przewidzieć wcześniej lub uległ zmianie stan prawny uniemożliwiający wykona­nie przyrzeczenia[2].

 

Formy ochrony zabytków

Czym jest forma ochrony?

Na wstępie należy wyjaśnić co rozumiemy poprzez „formę ochrony”. Z pewnością „for­mą ochrony” będą te instytucje prawne, które przez samego ustawodawcę zostały tak nazwane. Tu przywołać należy treść art. 7 u.o.z.o.z., który stanowi, że formami ochrony zabytków są:

  • Wpis do rejestru zabytków; wpis na listę skarbów dziedzictwa;
  • Uznanie za pomnik historii;
  • Utworzenie parku kulturowego;
  • Ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach za­budowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego.

Wyjaśnienia wymaga, że przepis ten w pierwotnym brzmieniu w 2003 r. został uzupeł­niony o odwołanie do decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego (2010 r.) oraz wpis na Listę Skarbów Dziedzic­twa (2016 r.).

Wskazany w art. 7 u.o.z.o.z. stanowi więc katalog nazwanych form ochrony zabytków. Przyjmując jednak, że formę ochrony zabytków stanowi zespół określonych norm prawnych składających się na instytucję prawną, samo uwzględnienie w katalogu z art. 7 u.o.z.o.z., nie przesądza o zakwalifikowaniu danego działania administracji jako formy ochrony zabytków. Stąd w literaturze dopuszcza się mówienie o nienazwanych formach ochrony zabytków[3]. Przyjęcie tego poglądu pozwala rozstrzygnąć często pojawiający się dylemat czy gminna ewi­dencja zabytków jest formą ochrony. Przy czym bez znaczenia jest czy gminną ewiden­cję zabytków zakwalifikujemy do kategorii form ochrony zabytków, gdyż niezależnie od tego wywołuje ona określone skutki prawne, a więc stanowi ochronę danego zabytku.

 

[1] K. Zalasińska, Zalecenia konserwatorskie na tle prawnych form działania administracji, (w:) „Przegląd Prawa Publicznego”, nr 6, Warszawa 2009.

[2] K. Zalasińska, (w:) Wykład prawa ochrony zabytków, K. Zalasińska, K. Ziedler, Warszawa-Gdańsk 2015, s. 91.

[3] E. Kowalska-Benasiewicz, Katalog prawnych form ochrony za­bytków (w:) Ochrona dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Perspektywa prawa i kry­minologiczna, red. W. Pływaczewski, B. Gadecki, Warszawa 2015, s. 171-185.

 

Źródła:

Kowalska-Benasiewicz E., Katalog prawnych form ochrony za­bytków (w:) Ochrona dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Perspektywa prawa i kry­minologiczna, red. W. Pływaczewski, B. Gadecki, Warszawa 2015.

Zalasińska K., (w:) Wykład prawa ochrony zabytków, K. Zalasińska, K. Ziedler, Warszawa-Gdańsk 2015.

Zalasińska K., Zalecenia konserwatorskie na tle prawnych form działania administracji, (w:) „Przegląd Prawa Publicznego” nr 6, Warszawa 2009.

 

Źródła prawne:

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

 

Autor: Katarzyna Zalasińska

 

Czy artykuł był pomocny?
Powiązane Baza Wiedzy (9)
Powiązane Ścieżki działania (0)
    Powiązane Dobre Praktyki (0)
      Powiązane Narzędzia (0)
        Powiązane Akty Prawne (1)
        Powiązane Rewitalizacja (0)
          Powiązane Publikacje (0)

            Zobacz także

            Wpisz czego szukasz