Seminarium „Rewitalizacja na obszarach miast historycznych odbudowanych po 1945 roku” – relacja z wydarzenia

24 października 2025 r. w nowej siedzibie Muzeum Ceramiki w Bolesławcu odbyło się seminarium „Rewitalizacja na obszarach miast historycznych odbudowanych po 1945 roku”, zorganizowane przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, Prezydenta Miasta Bolesławiec oraz Muzeum Ceramiki w Bolesławcu. Głównym celem seminarium było ukazanie specyfiki prowadzenia rewitalizacji na obszarach historycznych zespołów staromiejskich odbudowanych po II wojnie światowej.

Na obszarach tych, poddanych sanacji po 1945 r., odbudowanych jako nowoczesne wówczas osiedla mieszkaniowe, a obecnie objętych ochroną konserwatorską, diagnozuje się obecnie kryzysy, których waga sprawia, że w wielu przypadkach wyznaczane są one jako obszary, na których prowadzone są działania rewitalizacyjne w rozumieniu Ustawy o rewitalizacji; jednocześnie posiadają niekwestionowany potencjał do prowadzenia tych procesów.

Odbudowa miast na tzw. Ziemiach Odzyskanych w pierwszych dziesięcioleciach powojennych związana z odbudową substancji architektonicznej początkowo w formach historycznych, później coraz częściej z dominacją form modernistycznych, miała również znaczenie symboliczne – wobec powojennych przesiedleń była próbą odbudowy wspólnoty i poczucia tożsamości po katastrofie wojny. Odbudowa historycznego dziedzictwa kulturowego była ważnym elementem tego procesu.

Przykładem miasta odbudowanego w historycznych formach, według spójnej i zrealizowanej niemal w całości koncepcji urbanistycznej jest położony w południowo-zachodniej części województwa dolnośląskiego Bolesławiec. Odbudowa miasta przypadła na przełom lat 50. i 60. XX w., kiedy środowiska konserwatorskie z Generalnym Konserwatorem Zabytków Janem Zachwatowiczem decydowały o odbudowie miast jeszcze w historycznym kształcie.

Kierunki odbudowy miasta wskazano w „Studium historycznym do odbudowy ośrodka historycznego w Bolesławcu” z 1953 r. (W. Gluziński, M. Zlat i J. Piątek). Rekomendowano formy architektoniczne i detalu nawiązujące do śląsko-łużyckiego renesansu oraz baroku, epok uznanych za czas największej świetności Bolesławca. Odbudowę w nowym porządku ustrojowym i przy niemal całkowitej wymianie ludności uznać można za spektakularne przedsięwzięcie konserwatorskie również z uwagi na fakt, że nie było to miasto o dużym wówczas znaczeniu politycznym. Odbudowę prowadzono w oparciu o Plan realizacyjny zagospodarowania przestrzennego, Bolesławiec – Ośrodek Historyczny (1954-1955, „Miastoprojekt” Biuro Projektów Budownictwa Miejskiego we Wrocławiu). Projekty sporządzane były indywidualnie dla traktowanych jako odrębne inwestycje fragmentów pierzei rynkowych i ulic, w formie ciągu fasad domów mieszczańskich, niezależnie od ich układu funkcjonalnego, odtwarzając, nawiązując i kreując nowożytny charakter i historyczny klimat miasta. Poza Rynkiem i głównymi ulicami – domy posiadają nowoczesną, modernistyczną formę, skalą nawiązują do zabudowy historycznej.

Bolesławiec, którego historia ściśle jest związana z rzemiosłem garncarskim i produkcją wyrobów ceramicznych, od lat z powodzeniem realizuje zadania z zakresu ochrony zabytków i opieki nad zabytkami. Proces ten odbywa się przy dużych nakładach finansowych, wysokiej świadomości władz miasta i kompetencjach pracowników samorządowych oraz zaangażowaniu i kreatywności miejskiej instytucji, jaką jest Muzeum Ceramiki w Bolesławcu. Polityka rewitalizacyjna miasta – uznająca dziedzictwo kulturowe miasta jako niekwestionowany potencjał – realizowana jest od 2005 r. w oparciu o przyjmowane przez Radę Miasta Bolesławca plany rewitalizacji.

Na obszarze Starego Miasta – zgodnie ze spójnymi pomiędzy sobą dokumentami programowymi gminy, w tym programami rewitalizacji oraz programami opieki nad zabytkami – zrealizowano szereg inwestycji przy obiektach i na obszarach zabytkowych, które w znaczący sposób wpłynęły na atrakcyjność bolesławieckiego Starego Miasta, realizując wyznaczoną w programie rewitalizacji wizję obszaru jako „wizytówki” Bolesławca. Przeprowadzono rewaloryzację promenady i płyty głównej Rynku, prace remontowe w głównych budynkach użyteczności publicznej (Teatr, Termy Bolesławiec, Ratusz), a także licznych historycznych budynków mieszkalnych dzięki wypracowanemu systemowi udzielania dotacji z budżetu miasta.

Rewitalizacja w Bolesławcu – zgodnie z aktualną definicją Ustawy o rewitalizacji rozumiana jako proces wyprowadzania ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych, prowadzony w sposób kompleksowy, poprzez zintegrowane działania na rzecz lokalnej społeczności, przestrzeni i gospodarki, skoncentrowane terytorialnie i prowadzone przez interesariuszy rewitalizacji – wspierana jest jednocześnie przez instytucję miejską, jaka jest Muzeum Ceramiki.

Działalność statutowa Muzeum, do której należy – oprócz gromadzenia i udostępniania eksponatów – upowszechnianie wiedzy o kulturze, dziejach i współczesności, kierowana jest także do interesariuszy tego procesu: to wydarzenia, wystawy i publikacje o ceramice bolesławieckiej, historii miasta i ludziach, którzy osiedlili się w Bolesławcu po 1945 roku. Muzeum Ceramiki w Bolesławcu po raz piąty zostało w tym roku nagrodzone w ogólnopolskim konkursie organizowanym przez  Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – w 45. edycji Konkursu na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2024, w kategorii: Inwestycje za projekt: Pałac, park, garncarnia – ochrona, prezentacja i promocja ceramiki bolesławieckiej, obejmujący adaptację i modernizację zabytkowego pałacu von Pücklera przy ul. Zgorzeleckiej 28/29 na nową siedzibę muzeum wraz z rewaloryzacją parku oraz utworzenie Centrum Dawnych Technik Garncarskich w zabytkowym budynku przy ul. Kutuzowa 14.

W seminarium udział wzięli liczni przedstawiciele samorządów gminnych, powiatowych, przedstawiciele urzędów marszałkowskich i służb konserwatorskich, środowisk eksperckich i naukowych.

Uczestników seminarium uroczyście powitali: Natalia Dzieduszycka, zastępczyni dyrektorki Narodowego Instytutu Dziedzictwa, Piotr Roman, prezydent Bolesławca oraz dr Anna Bober-Tubaj, dyrektor Muzeum Ceramiki w Bolesławcu. W seminarium uczestniczyli także zastępcy Prezydenta Miasta Bolesławiec Renata Szewczyk-Sacher i Robert Rzepnicki.

Pierwszą część seminarium otworzyło wystąpienie Anny Pawlus, zastępcy kierownika Działu Wsparcia Rozwoju i Rewitalizacji w Wydziale Rozwoju Regionalnego Departamentu Gospodarki i Promocji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego dotyczące aktualnych, wspierających rewitalizację działań prowadzonych przez samorząd województwa. Następnie Robert Rzepnicki zastępca Prezydenta Miasta Bolesławiec zaprezentował efekty wieloletniego procesu rewitalizacji w Bolesławcu, a Marta Gęsikowska, zastępca naczelnika Wydziału Mienia i Gospodarki Przestrzennej Urzędu Miasta Bolesławiec przedstawiła system dotacji z budżetu miasta do remontów obiektów zabytkowych oraz znajdujących się w obszarze Starego Miasta.

W kolejnym wystąpieniu dr Grzegorz Grajewski, kierownik Oddziału Terenowego we Wrocławiu Narodowego Instytutu Dziedzictwa omówił zakresy ochrony konserwatorskiej odbudowanych po 1945 roku miast w Polsce. Bogna Oszczanowska, koordynatorka Centrum Kompetencji ds. Rewitalizacji w Narodowym Instytucie Dziedzictwa dla województwa dolnośląskiego i województwa lubuskiego zaprezentowała towarzyszące seminarium opracowanie „Detal architektoniczny z czasu powojennej odbudowy Bolesławca” (współautorzy: Beata Sebzda i Krzysztof Czartoryski, pracownicy Oddziału Terenowego we Wrocławiu Narodowego Instytutu Dziedzictwa) – również w kontekście analizy jego wartości i ochrony konserwatorskiej.

Na pytanie, jak Ustawa o rewitalizacji wspiera jej prowadzenie na obszarach miast historycznych odbudowanych po 1945 r. odpowiedziała w swym wystąpieniu dr hab. Aleksandra Jadach-Sepioło, zastępca dyrektora Instytutu Rozwoju Miast i Regionów, adiunkt w Katedrze Rynku Nieruchomości i Miasta Innowacyjnego w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, wskazując Specjalną Strefę Rewitalizacji i Miejscowy Plan Rewitalizacji – jako narzędzia finansowe i operacyjne, które mogą być przydatne w prowadzeniu rewitalizacji na tych obszarach. Zamykające wystąpienie dr Anny Bober-Tubaj poświęcone było działalności Muzeum Ceramiki oraz wyzwaniom, jakie niesie zarządzanie niematerialnym dziedzictwem kulturowym w Bolesławcu.

Druga część seminarium – to panel dyskusyjny: Rewitalizacja miast Dolnego Śląska. Metody diagnozowania kryzysów społecznych i przestrzennych w mieście. Jak przygotowywać rekomendacje do ich przezwyciężania? Zarządzanie obszarem objętym ochroną konserwatorską. Zarządzanie niematerialnym dziedzictwem kulturowym w miastach historycznych odbudowanych po 1945 roku poprowadzony przez dr Annę Kozioł-Słupską, koordynatorkę Centrów Kompetencji ds. Rewitalizacji w Narodowym Instytucie Dziedzictwa, kierowniczkę Działu Strategii Lokalnych oraz dra Grzegorz Grajewskiego. W dyskusji wzięli udział: Piotr Roman, prezydent Bolesławca, dr Anna Bober-Tubaj,  Agnieszka Wałęga, zastępca dyrektora Instytutu Rozwoju Terytorialnego we Wrocławiu, dr hab. Aleksandra Jadach-Sepioło oraz Łukasz Kasprzak, zastępca dyrektora Departamentu Gospodarki i Promocji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego.

Niezwykle interesująca dyskusja dotyczyła głównych zagadnień związanych z rozwojem miast i ich rewitalizacją, w tym problemów demograficznych, a także narzędzi finansowych, planistycznych i organizacyjnych, które mogłyby zostać wykorzystane, aby w sposób trwały i zrównoważony wspierać rozwój miast historycznych. Poruszono także podczas panelu zagadnienia związane z ochroną dziedzictwa kulturowego Bolesławca i innych miast odbudowanych po wojnie jako spuścizny zarówno dawnych mieszkańców, jak i świadectwa czasów i trudu odbudowy.

Po obradach goście zwiedzili ekspozycję w Muzeum Ceramiki, a następnie zostali zaproszeni na spacer studyjny w miejsca poddane remontom przeprowadzonym w ramach przedsięwzięć rewitalizacyjnych (planty, Termy Bolesławiec, Rynek) oraz z wykorzystaniem miejskich dotacji. Ostatnim punktem programu wydarzenia były warsztaty w Centrum Dawnych Technik Garncarskich.

Seminarium zostało zorganizowane w ramach Projektu „Centra Kompetencji ds. Rewitalizacji w Narodowym Instytucie Dziedzictwa” (działanie 2.1. Szkolenia, warsztaty, seminaria, webinaria dla gmin uwzględniających materialne i niematerialne dziedzictwo kulturowe w rewitalizacji, w szczególności w zakresie jego ochrony i wykorzystania potencjału na etapie programowania i wdrażania przedsięwzięć rewitalizacyjnych), dofinansowanego ze środków Programu Pomoc Techniczna dla Funduszy Europejskich na lata 2021-2027.

Oprawa wizualna seminarium: Kolaż autorstwa Olivera Plenzlera, ucznia Prywatnej Szkoły Podstawowej Oxpress w Bolesławcu zatytułowana „Błękitna rewitalizacja Bolesławca” (laureat drugiej nagrody w konkursie „Dolnośląska OdNowa oczami juniorów” zorganizowanym przez UMWD w ramach projektu „Dolnośląska OdNowa. Regiony Rewitalizacji”, finansowanego ze środków programu Pomoc Techniczna dla Funduszy Europejskich 2021–2027).

#FunduszeUE #WsparcieJST #RewitalizacjaCentraKompetencjiNID