Wpisz czego szukasz

Wybierz kategorie

Strona główna > Baza Wiedzy > Po co i jak ewidencjonować zabytkowe parki i ogrody?

Po co i jak ewidencjonować zabytkowe parki i ogrody?

Wpis należy do kategorii:

Historyczne parki i ogrody

Ogród towarzyszył człowiekowi od zawsze, kształtowany w różnorodnych formach, o różnych zasadach kompozycyjnych i przeznaczeniach. Na początku był ogród rajski, cudowne miejsce, gdzie wszystkie stworzenia żyły w harmonii i dostatku (il. 1). I odkąd człowiek ten raj utracił, nieustannie do dziś go poszukuje, tworząc piękne ogrodowe kompozycje w coraz to nowych, zmieniających się postaciach.

il. 1. Raj według obrazu Lucasa Cranch’a, Adam i Ewa – Paradise,

Zgodnie z duchem każdej epoki powstawały ogrody w różnych stylach, oscylujących pomiędzy abstrakcyjną koncepcją człowieka a podporządkowaniu się naturze. Początkowo kompozycje ogrodów były geometryczne, miały układy proste, regularne i symetryczne, z czasem nabierały cech dynamicznych w kompozycjach niespokojnych, pełnych niespodzianek i kontrastów. W okresie od wieku czternastego do połowy osiemnastego powstały kolejno ogrody: średniowieczne, renesansowe, barokowe (il. 2) i klasycystyczne (il. 3), po czym nastąpił zwrot ku naturze i do końca wieku dziewiętnastego tworzono kompozycje swobodne, wyrażane w bogactwie kształtów, kolorów i zmysłowych doznań, coraz bardziej zbliżone do natury, niektóre wręcz ją naśladujące. Reprezentują je parki i ogrody krajobrazowe w stylach: angielsko-chińskim, arkadyjskim, romantycznym i naturalistycznym (il. 4).

il. 2. Ogród Branickich w Białymstoku, 2012 r. - styl barokowy
il. 2. Ogród Branickich w Białymstoku, 2012 r. – styl barokowy
il. 3. Łazienki Królewskie w Warszawie, 2012 r. – ogród klasycystyczny

Na przełomie wieków dziewiętnastego i dwudziestego zaczęły powstawać kompozycje złożone, zmierzające do wielowątkowości układu poprzez scalenie kompozycji regularnej i swobodnej. Obejmują ogrody w stylach: kaligraficznym, secesyjnym i modernistycznym (il. 5), a także formy tworzone współcześnie, w tym parki kultury, wypoczynku i rozrywki.

il. 4. Park pałacowy w Białowieży, 2008 r. - styl kaligraficzny – wyrafinowana forma ogrodu naturalistycznego
il. 4. Park pałacowy w Białowieży, 2008 r. – styl kaligraficzny – wyrafinowana forma ogrodu naturalistycznego

I chociaż kompozycje i program współczesnych ogrodów są coraz bardziej wymyślne i skomplikowane, i wydawałoby się, już doskonałe, to człowiek poszukując rajskiego pierwowzoru, wciąż tworzy je od nowa.

Zasób historycznych parków i ogrodów

Ogród polski ma wielowiekową i bogatą tradycję. Stanowi ważki rozdział dziejów polskiej sztuki i plasuje ją na wysokiej pozycji w dziedzinie europejskiej sztuki ogrodowej.
Pomimo ogromnych strat i zniszczeń spowodowanych działaniami wojennymi, a następnie zmianami ustrojowymi kraju, jak również późniejszymi wieloletnimi zaniedbaniami w konserwacji, zasób ogrodowych dzieł w Polsce wynosi co najmniej kilkanaście tysięcy. Są wśród nich założenia małe, jak ogrody klasztorne i willowe, poprzez średnie i duże parki przy rezydencjach dworskich, zamkowych i pałacowych, a także ogrody botaniczne i arboreta, aż do otwartej przestrzeni komponowanego krajobrazu, obejmującej park, miasto lub wieś i otaczające je łąki i pola uprawne.

Ogród historyczny to dzieło sztuki i uznany zabytek

Przez dłuższy okres dziejów polskiej kultury ogród nie miał pozycji dzieła sztuki, był traktowany zarówno przez teoretyków, jak i społeczeństwo jako oprawa dla „prawdziwego” dzieła, np. tło dla zabytkowej architektury. Jedynie wąskie grono specjalistów zajmujących się polską sztuką ogrodową znało artystyczną rangę tych zabytków, ich znaczenie w skali europejskiej. Wciąż czynione były starania o przyznanie ogrodom należytego im miejsca, a tym samym uznanie ich za dziedzictwo narodowe.
Dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, gdy kształtowało się prawodawstwo polskie dotyczące ochrony dóbr kultury i ochrony przyrody, pojawiła się szansa na zmianę tej niekorzystnej dla historycznych parków i ogrodów sytuacji. Pierwszy polski Dekret Rady Regencyjnej o ochronie zabytków z 1918 roku uznał za zabytki podlegające ochronie również i ogrody ozdobne. A w 1928 roku w Rozporządzeniu Prezydenta RP dotyczącego opieki nad zabytkami zostały wymienione jako zabytki także „ogrody ozdobne, aleje cmentarne i przydrożne, drzewa sędziwe i okazałe (art. 2, pkt. 7).
Także późniejsze ustawy o ochronie dóbr kultury jednoznacznie określają parki i ogrody jako przedmiot ochrony konserwatorskiej. Ustawa z dn. 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, dzisiaj obowiązująca, mówi:
„Ochronie i opiece podlegają bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome, będące w szczególności parkami, ogrodami i innymi formami zaprojektowanej zieleni” (rozdz. 1, art. 6, p. 1).

Historia ewidencjonowania historycznych parków i ogrodów

Historia spisywania zabytków w Polsce sięga osiemnastego wieku, kiedy to nastąpił rozwój badań naukowych, szczególnie przyrodniczych i historycznych. W 1786 r. ksiądz Ksawery Zubowski opracował instrukcję spisywania zabytków, ujętych w 8 grupach, z których jedna uwzględniała ogrody, z wyszczególnieniem rzeźb i fontann, a także gatunków roślin. Jednakże inicjatywa ta nie powiodła się, a następne spisy inwentaryzacyjne, prowadzone w wieku dziewiętnastym, niestety nie obejmowały parków i ogrodów. Dopiero pojawienie się problematyki ochrony środowiska oraz zintensyfikowanie działań na rzecz ochrony zabytków w ogóle sprawiły, że ochrona parków i ogrodów stała się sprawą niemal publiczną. Uznano w końcu za zabytki również założenia ogrodowe, które zaczęto traktować jako integralną część ojczystego krajobrazu.
Aktywną działalność w dziedzinie inwentaryzowania historycznych parków i ogrodów prowadziły Wydziały Architektury na Politechnice Warszawskiej i Krakowskiej, po czym w l. 60. XX w. przejął to w pełnym zakresie Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Wówczas powstała instrukcja, w której przyjęto zasadę, że przy każdym inwentaryzowanym obiekcie zostaną omówione następujące zagadnienia: położenie, dane historyczne, opis stanu istniejącego, analiza stylistyczna, ocena stanu zachowania oraz wytyczne konserwatorskie. Będą również dołączone: dokumentacja fotograficzna i plan parku lub ogrodu, przedstawiające stan aktualny zabytku.
W efekcie w latach 1965–67 tylko w czterech powiatach woj. kieleckiego zinwentaryzowano historyczne parki i ogrody. Wciąż nieznany był zasób zabytków ogrodowych, co zdecydowanie utrudniało pracę służb konserwatorskich.
Ostatecznie w roku 1975 r. akcja ewidencjonowania historycznych parków i ogrodów przybrała wymiar ogólnokrajowy. Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków rozpoczął działania, które trwają z różnym natężeniem do dzisiaj. Polegają one na spisie z natury wszystkich parków i ogrodów, łącznie z reliktami, niezależnie od stanu zachowania i posiadanych na ich temat informacji. Opracowano szczegółową instrukcję dotyczącą sporządzania dokumentacji, wzorowaną na instrukcji wcześniejszej. Układ opracowania obejmował: metryczkę zawierającą podstawowe informacje o obiekcie, takie jak np.: nazwa ogrodu, powierzchnia, czas powstania, styl itp., oraz historię, opis stanu istniejącego, analizę stopnia zachowania substancji zabytkowej i wnioski konserwatorskie, a także dokumentację fotograficzną i aktualny plan parku czy ogrodu. Zebranym materiałom nadano formę zeszytów A4.
W roku 1983 Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków przekazał zebrany już materiał i powierzył kontynuowanie akcji ewidencjonowania zabytkowych parków i ogrodów Zarządowi Ochrony i Konserwacji Zespołów Pałacowo-Ogrodowych, późniejszemu Ośrodkowi Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, który na bazie zgromadzonego materiału opracował w 1992 roku Spis zabytkowych parków i ogrodów w Polsce, zawierający 8740 zabytkowych obiektów. Spis został uzupełniony w roku 1994, co zwiększyło ich liczbę do 9182.
Akcja ewidencjonowania historycznych założeń ogrodowych, rozpoczęta w 1975 roku, nie została zakończona. Obecnie w zbiorach NID znajduje się 9964 pozycji Dokumentacji Ewidencyjnych, do wykonania pozostało jeszcze ok. 3 tys. Wśród nich są zarówno parki i ogrody wpisane do rejestru zabytków, jak i czekające na wpis, ale także i te, które po zniszczeniach i przekształceniach trudno dziś nazwać ogrodami.

Jak ewidencjonować zabytkowe parki i ogrody?

W ostatnim czasie w Narodowym Instytucie Dziedzictwa została opracowana nowa, elektroniczna forma ewidencjonowania historycznych parków i ogrodów. Nadano jej nazwę Karty Ewidencyjnej Ogrodu Historycznego. Ma zastąpić Dokumentację Ewidencyjną Zabytkowych Parków i Ogrodów opracowywaną dotychczas w formie teczek A4.
Założeniem Karty jest gromadzenie informacji dotyczących zabytku ogrodowego, które zgodnie z Ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dn. 23 lipca 2003 r. i późniejszymi zmianami będą podstawą do sporządzenia programów opieki nad zabytkami w kategorii parków i ogrodów (rozdz. 1, art. 21 i 22).
Kartę Ewidencyjną Ogrodu Historycznego opracowano na podstawie dotychczas obowiązującej instrukcji do sporządzania Dokumentacji Ewidencyjnej Zabytkowych Parków i Ogrodów, a także angielskich i niemieckich wzorców oraz doświadczenia zawodowego autorów Karty.
Projekt Karty był konsultowany z przedstawicielami służb konserwatorskich, placówek szkolnictwa wyższego, Zarządu Głównego Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków oraz Departamentu Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Wspólnie wypracowano następujące postulaty:
1. Karta powinna zawierać: informacje sprawdzone i potwierdzone źródłowo (kwerenda archiwalna i biblioteczna, wizja i wywiad w terenie); plan ogrodu w skali 1:500, 1:1000 lub 1:2000 przy dużych powierzchniach, opracowany w postaci uproszczonej na mapach zasadniczych, a w przypadku ich braku, przynajmniej wykonania szkicu sytuacyjnego, jak również współczesny i historyczny, jeżeli istnieje, plan sytuacyjny w skali 1:25 000, przedstawiający strukturę przestrzenną otoczenia.
2. Nowa forma ewidencjonowania zabytków ogrodowych powinna być przeprowadzona możliwie tanio i szybko.
3. W pierwszej kolejności należy opracować Karty dla obiektów nie posiadających teczek ewidencyjnych; w drugiej kolejności przetworzone i uaktualnione powinny być dane z istniejących już teczek ewidencyjnych, prawie 10 000.
4. Zaleca się utworzenie wyspecjalizowanych i przeszkolonych zespołów do opracowania Kart Ewidencyjnych Historycznych Ogrodów.
5. Prace w terenie powinny być wykonywane według schematu ustalonego wcześniej z WKZ w poszczególnych województwach, na przykład według gmin.

Zawartość Karty Ewidencyjnej Historycznego Ogrodu powinny zawierać:

Informacje podstawowe

  • nazwy: własną, historyczną i zwyczajową;
  • charakterystykę – krótki opis ogólnego układu kompozycji ogrodowej i układu funkcjonalno-przestrzennego;
  • przynależność do zespołu architektoniczno-ogrodowego – jeżeli ogród jest jego integralną częścią;
  • opis zespołu – krótki opis wyjaśniający całość kompozycji architektoniczno-ogrodowej;
  • ogólny stan zachowania – ocenę zachowania ogrodu na podstawie identyfikacji substancji zabytkowej w terenie

Lokalizację

a) współrzędne geograficzne;

b) położenie i rolę w krajobrazie – krótki opis z wykorzystaniem odpowiedniej terminologii, np. wyniesienie, w otoczeniu pól i łąk i in.;

c) dane administracyjne, takie jak: województwo, gmina, kod pocztowy i in.;

d) ewidencję gruntów, np. wyrys i wypis z ewidencji gruntów, powierzchnia, użytkownik i in.

Stan zachowania

a) opis granic historycznych – krótki opis, gdy różni się od granicy obecnej;

b) rodzaj ogrodu ze względu na jego pierwotny charakter – należy wybrać z dołączonego słownika, np. zamkowy, willowy, zdrojowy i in.;

c) rodzaj ogrodu ze względu na współczesną funkcję użytkową – należy wybrać z dołączonego słownika, np. rezydencjonalny, przy hotelu, pielgrzymkowy i in.;

d) formę kompozycji – określa podstawowy rodzaj kompozycji, w którym kształtują się typy i odmiany stylowe; należy wybrać z dołączonego słownika, np. regularny;

e) styl ogrodu – określa charakterystyczne cechy kompozycji ogrodowej – należy wybrać z dołączonego słownika, np. ogród średniowieczny, ogród krajobrazowy;

f) elementy kompozycji – podstawowe elementy składowe układu kompozycyjno- przestrzennego ogrodu.

     I. Budowle ogrodowe i elementy wyposażenia ogrodu

a) główna dominanta architektoniczna – przedstawienia głównej budowli historycznej dominującej w terenie, z krótkim opisem;

b) pozostałe budynki – przedstawienie budynków zarówno historycznych, jak i współczesnych, z krótkim opisem, z wykorzystaniem słownika, np. pawilon, oranżeria i in.;

c) wyposażenie ogrodu – przedstawienie elementów architektonicznych występujących w obiekcie, z krótkim opisem, z wykorzystaniem słownika, np. mostek, balustrada, rzeźba i in.

      II. Roślinność

a) roślinność drzewiasta – przedstawienie krótkiego opisu wszelkich form roślinności drzewiastej (drzewa, krzewy, pnącza) występującej w obiekcie, z podaniem gatunku i z zastosowaniem słownika, np. aleja, klomb i in.

  • skład gatunkowy – przedstawienie w % gatunków w starodrzewie (w nomenklaturze łacińsko-polskiej),
  • drzewa okazowe – przedstawienie egzemplarzy wyróżniających się ze względu na rzadkość występowania, wyjątkowy pokrój czy też osiągnięte wymiary,

b) roślinność zielna – przedstawienie krótkiego opisu wszelkich form roślinności zielnej występującej w obiekcie, z zastosowaniem słownika, np. łąka kwietna, gazon i in.

     III. Rzeźba terenu

  • elementy naturalne – formy naturalnej rzeźby terenu występujące w obiekcie; należy użyć słownika, np. dolina, wyspa i in.,
  • elementy sztuczne – sztuczne formy ukształtowania terenu uzyskane przez jego celowe modelowanie; należy użyć słownika z opisem, np. taras, wgłębnik i in.

     IV. Układ wodny

  • elementy naturalne – naturalne elementy wodne występujące w obiekcie; należy użyć słownika z opisem, np. rzeka, strumień i in.,
  • elementy sztuczne – sztuczne elementy wodne występujące w obiekcie; należy użyć słownika z opisem, np. fontanna, kaskada i in.

    V. Układ dróg – przedstawienie dróg występujących w obiekcie w formie krótkiego opisu z zastosowaniem odpowiedniej terminologii, np. droga dojazdowa, dzika promenada i in.

    VI. Wnętrza ogrodowe – wyodrębnione części ogrodu o określonej funkcji, formalnie lub umownie wyróżniające się w strukturze ogrodu; należy użyć słownika z opisem, np. dziedziniec, salon i in.

    VII. Współczesne elementy destrukcyjne – wszelkie elementy wymienionych powyżej układów zakłócające czytelność historycznej kompozycji ogrodu.

     VIII. Uciążliwości wewnątrz ogrodu i mające źródło poza nim, np. hałas, zapachy i in.

Chronologia

 1. Czas powstania ogrodu – określenie czasu założenia ogrodu na podstawie materiałów archiwalnych i badań terenowych.

2. Fazy przekształceń ogrodu – przedstawienie kolejnych etapów przekształceń obiektu z charakterystyką formy ogrodu występującej w danej fazie z podaniem zmian i nawarstwień stylowych oraz z uwzględnieniem zmian właścicieli, autorów projektów przekształceń, ogrodników, powierzchni i kompozycji. Obejmuje tylko dane ściśle związane z ogrodem.

3. Wydarzenia historyczne – przedstawienie ważnych historycznie wydarzeń i postaci związanych w jakikolwiek sposób z danym założeniem ogrodowym.

Formy ochrony prawnej

 1. Rejestr zabytków – należy podać nr decyzji oraz datę wpisania ogrodu do rejestru zabytków, następnie przytoczyć za decyzją uzasadnienie wpisu, podać powierzchnię terenu chronionego oraz dołączyć załącznik graficzny do decyzji, a w przypadku jego braku przytoczyć za decyzją zakres ochrony.

2. Inne formy ochrony prawnej – należy przedstawić inne formy ochrony prawnej, jakiej podlegać może ogród zgodnie z Ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dn. 23 lipca 2003 r. (art. 7, pkt. 1–4) oraz Ustawą o ochronie przyrody z dn. 16 kwietnia 2004 r. (art. 6, pkt. 1–10).

Historia konserwacji obiektu – przedstawienie całokształtu prac podjętych przy ogrodzie, zwłaszcza tych zmierzających do ochrony i zachowania substancji zabytkowej.

Dokumentacja – przedstawienie spisu opracowań zawierających informacje o stanie ogrodu. Należy wymienić m.in. mapy geodezyjne, studia, dokumentacje projektowe z podaniem autora, roku opracowania i miejsca przechowywania.

Źródła informacji – przedstawienie wszelkich źródeł, na jakich autor opierał się przy opracowaniu Karty, oraz te, o których autorowi wiadomo, a z których nie skorzystał. Jeżeli korzystano z przekazów ustnych, należy to zaznaczyć.

Ikonografia – dotyczy wyłącznie materiałów niezarchiwizowanych w żadnych zbiorach, np. szkice, zdjęcia, widoki itp., których skopiowanie w danej sytuacji jest pożądane. Wskazane jest dołączenie reprodukcji widoku z okresu świetności ogrodu. Dla pozostałej ikonografii zaleca się podanie spisu i miejsca przechowywania.

Fotografie współczesne – przedstawienie charakterystycznych fragmentów ogrodu, zwłaszcza elementów głównych i powiązanych z ośrodkiem centralnym kompozycji. Zalecane jest zamieszczenie ok. 10 szt. fotografii z podaniem autora i daty wykonania.

Plan ogrodu – plan należy sporządzić na aktualnej mapie sytuacyjno-wysokościowej, w skali: 1:1000 lub 1:500 (przy małych powierzchniach) i 1:2000 (przy dużych powierzchniach) albo szkic sytuacyjny, gdy brak jest mapy sytuacyjno-wysokościowej (syt.-wys.).

Plan powinien być wykonany w postaci uproszczonej, z uwydatnieniem struktury przestrzennej, osi kompozycyjnych i widokowych oraz ważniejszych elementów przestrzennych i okazałych drzew.

Plan powinien zawierać datę wykonania, orientację i skalę liniową, legendę, a także zaznaczone miejsca i kierunek, z których wykonane zostały fotografie.

Plan powinien być podpisany przez autora.

Do planu należy dołączyć, jeżeli dotyczą danego obiektu, mapy: katastralne, kwatermistrzowskie albo Messtischblatt (niemieckie mapy topograficzne w skali 1:25 000).

Zawartość Karty jest niezwykle istotna dla znajomości naszego dziedzictwa, gdyż może ocalić pamięć o zabytkowych ogrodach, nawet tych, których już dziś nie ma.

Z czego wynika potrzeba spisywania historycznych ogrodów i czemu to służy?

Ewidencja nie jest sama w sobie celem, jest raczej środkiem i narzędziem do użytku naukowego oraz praktycznego. Bez niej nie byłoby możliwe opracowanie w sposób naukowy i wyczerpujący żadnej syntezy sztuki ogrodowej.

Zawartość Karty może stanowić materiał wyjściowy do sporządzenia wszelkich opracowań naukowych z dziedziny sztuki ogrodowej, a także publikacji popularno-naukowych o charakterze edukacyjnym.

Ewidencjonować należy wszystkie historyczne założenia ogrodowe, dla których istnieją jakiekolwiek materiały ikonograficzne i bibliograficzne, a w przypadku obiektów już nieistniejących – także relikty i ślady w terenie oraz wspomnienia osób pamiętających okres świetności tych obiektów. Dawne dzieła, obecnie zachowane szczątkowo, nierzadko posiadają znaczne walory merytoryczne. Są ważne dla danej miejscowości, często wiążą się z historycznymi wydarzeniami lub też ze znanymi lokalnie postaciami historycznymi.  Jeżeli ogród został całkowicie zniszczony, to właśnie dzięki opisom i ilustracjom zostaje on uratowany przynajmniej z punktu widzenia naukowego. W przypadku gdy go pominiemy, obraz naszego dziedzictwa w zakresie parków i ogrodów będzie niepełny, zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę wielkie zniszczenia wojenne i powojenną degradację.

Ewidencja ogrodów daje pełny obraz zasobu parków i ogrodów na terenie całego kraju i dzięki temu ułatwia służbom konserwatorskim opiekę nad nimi; jest podstawą ich ochrony. Aby konserwator mógł spełniać swe obowiązki, musi przede wszystkim wiedzieć, nad czym ma czuwać, powinien mieć pełny i aktualny zasób zabytków ogrodowych na swoim terenie.

Nie można również pominąć znaczenia wychowawczego, jakie spełniają zebrane i opracowane materiały. Historyczne parki i ogrody stanowią istotny element polskiego krajobrazu kulturowego. Dzięki upowszechnianiu i popularyzowaniu tego znacznego zasobu społeczeństwo poznaje dorobek kultury narodowej, poznaje tożsamość miejsca, w którym zamieszkuje, identyfikuje się z jego historią, ma poczucie dumy.

Zasób zabytków, w tym także parki i ogrody, to potencjalny produkt turystyczny, który zwiększa atrakcyjność miejsca, przyciąga turystów, co może także zapewnić jego mieszkańcom pracę.

Autor: Iwona Wildner-Nurek, Narodowy Instytut Dziedzictwa

Czy artykuł był pomocny?
Powiązane Baza Wiedzy (1)
Powiązane Ścieżki działania (0)
Powiązane Dobre Praktyki (0)
Powiązane Narzędzia (0)
Powiązane Akty Prawne (0)
Powiązane Rewitalizacja (0)
Powiązane Publikacje (1)

Zobacz także

Wpisz czego szukasz