Wpisz czego szukasz

Wybierz kategorie

Strona główna > Baza Wiedzy > Krajobraz kulturowy. Opracowania planistyczne sporządzane przez jednostki samorządu terytorialnego jako narzędzia jego ochrony

Krajobraz kulturowy. Opracowania planistyczne sporządzane przez jednostki samorządu terytorialnego jako narzędzia jego ochrony

Krajobraz, w którym ogół cech naturalnych (przyrodniczych) został zdominowany przez dzieła rąk ludzkich, to krajobraz kulturowy. W naszym otoczeniu mamy do czynienia z krajobrazem tego typu. Wartościami krajobrazu kulturowego są jego cechy fizjonomiczne (wygląd, obraz obszaru) będące wynikiem wykorzystania warunków naturalnych do stworzenia wartości kulturowych oraz niematerialna wiedza o społeczeństwie, które ten krajobraz stworzyło.

 

Co to jest krajobraz kulturowy?

Definicja krajobrazu kulturowego jest zawarta w art. 3 pkt. 14 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Krajobraz kulturowy to postrzegana przez ludzi przestrzeń, zawierająca elementy przyrodnicze i wytwory cywilizacji, historycznie ukształtowana w wyniku działania czynników naturalnych i działalności człowieka.

Ochrona i kształtowanie krajobrazu kulturowego służy utrzymaniu tożsamości społeczeństw lokalnych (małe ojczyzny), regionów i państwa. Wobec tego konieczne jest utrzymanie i eksponowanie jego wartości, podejmując działania odnoszące się zarówno do ochrony dziedzictwa kulturowego, jak i środowiska przyrodniczego. Przedmiotem ochrony powinno być: ukształtowanie terenu, jego pokrycie (przyrodnicze i kulturowe) oraz tradycje zagospodarowania.

 

Jakie są zagrożenia dla zachowania krajobrazu kulturowego?

Zagrożeniami dla wartości krajobrazu kulturowego są wszelkie przekształcenia, zmieniające jego wygląd przez likwidowanie lub zniekształcenie cech stanowiących o jego wartościach.

 

Jak chronić krajobraz kulturowy w opracowaniach planistycznych sporządzanych przez jednostki samorządu terytorialnego?

Zgodnie z art. 7 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami istnieją dwie formy ochrony zabytków, które mogą zastosować samorządy gminne: utworzenie parku kulturowego lub ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. W art. 4 tej ustawy określono zasady ochrony zabytków polegającej na podejmowaniu przez organy administracji publicznej działań mających na celu m.in.:

  • zapewnienie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych umożliwiających trwałe zachowanie zabytków przez odpowiednie zagospodarowanie i utrzymanie,
  • zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków,
  • uwzględnianie działań ochronnych w planowaniu przestrzennym oraz przy kształtowaniu środowiska.

Dla właściwego opracowania problematyki ochrony krajobrazu i dziedzictwa kulturowego w opracowaniach planistycznych niezbędne jest opracowanie studium ochrony wartości krajobrazu i dziedzictwa kulturowego.

 

Jak określać zasady ochrony krajobrazu kulturowego w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy?

Jednym z materiałów wyjściowych do studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy powinno być studium ochrony wartości krajobrazu i dziedzictwa kulturowego. Studium to powinno:

  • określać zasób i istniejące formy ochrony zabytków,
  • zawierać analizy historycznych uwarunkowań kształtowania krajobrazu kulturowego i zasobu dziedzictwa kulturowego gminy oraz stanu ich zachowania,
  • formułować wnioski do ochrony krajobrazu kulturowego i zabytków, określać obiekty i obszary zakwalifikowane do objęcia ustawowymi formami ochrony zabytków bądź do ustanowienia w opracowaniach planistycznych stref ochrony konserwatorskiej,
  • określać kierunki działań mających na celu ochronę oraz zapobieganie degradacji zabytków i krajobrazu kulturowego.

Podstawowym narzędziem planistycznym ochrony dziedzictwa i krajobrazu kulturowego w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy powinny być wyznaczone w nim strefy ochrony konserwatorskiej, ustalenia dotyczące zasad ich zagospodarowania i realizacji zakresu ochrony.

Poniższa tabela prezentuje informacje o dopuszczalnych działaniach związanych z zagospodarowaniem obszarów w granicach stref ochrony konserwatorskiej o różnych walorach i zasadach potencjalnych przekształceń oraz o dostępności inwestycyjnej.

Nazwa strefy: strefa konserwatorska ochrony obszaru zabytkowego (historycznego układu urbanistycznego, ruralistycznego, zespołu budowlanego, zespołu zieleni komponowanej…) o czytelnej strukturze przestrzennej.

Cele ochrony: Zachowanie i utrzymanie oraz uczytelnienie oryginalnych, historycznych struktur przestrzennych.

Działania: Modernizacja lub adaptacja obiektów i obszarów. Wprowadzanie nowych obiektów na zasadzie kontynuacji cech i utrzymania wartości historycznej przestrzeni.

 

Nazwa strefy: strefa konserwatorska ochrony ekspozycji zabytku oraz strefa konserwatorska ochrony sąsiedztwa zabytku (panoram, stref ekspozycji zabytku lub obszaru, otoczenia lub sąsiedztwa zabytku).

Cele ochrony: Zachowanie/przywrócenie historycznych panoram. Zapewnienie ekspozycji zabytkowych struktur oraz ochrona widoków z zabytku z dopuszczeniem zagospodarowania niepowodującego zagrożeń dla zachowania lub poprawy stanu przestrzeni w granicach strefy. Wyznaczenie terenów wyłączonych spod zabudowy lub określenie zasad ich zagospodarowania niekolidującego z ekspozycją zabytku.

Działania: Planowane zagospodarowanie wymaga opracowania analiz widokowych przesądzających o dopuszczalnych działaniach oraz określających warunki zagospodarowania. Konieczne jest określenie zasad zagospodarowania sąsiedztwa zabytku, w tym dopuszczalnych form i gabarytów zabudowy.

 

Nazwa strefy: strefa konserwatorska ochrony krajobrazu kulturowego.

Cele ochrony: Zapewnienie ochrony wszystkich komponentów krajobrazu kulturowego (naturalnych i antropogenicznych).

Działania: Zagospodarowanie strefy wymaga określenia zasad utrzymania cech/form krajobrazu. Dopuszcza się modernizację i adaptację obszarów do współczesnych funkcji z dopuszczeniem wprowadzania nowych obiektów budowlanych i współczesnych elementów zagospodarowania z przyjęciem zasady „dobrej kontynuacji” – rozumianej jako uwzględniającej poszanowanie tradycji kształtowania zabudowy (gabaryt, forma, tworzywo) oraz utrzymanie charakteru układu przestrzennego. Eliminacja obiektów lub układów przestrzennych dysharmonizujących. Wymagane jest opracowanie studium wpływu inwestycji na krajobraz w przypadku planowanego wprowadzenia obiektu kubaturowo i funkcjonalnie obcego historycznemu zagospodarowaniu.

Ochrona krajobrazu kulturowego w zapisach studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy w zależności od zasobu tego krajobrazu powinna bazować m.in. na następujących zasadach:

  • utrzymania historycznej kompozycji krajobrazu z ograniczeniem zakresu dopuszczalnych przekształceń oraz dostosowaniem elementów nowych do istniejącej kompozycji historycznej,
  • zachowania istniejących i odtwarzanie charakteru zniekształconych wnętrz krajobrazowych i urbanistycznych, zachowania osi kompozycyjnych i powiązań widokowych pomiędzy częściami składowymi krajobrazu, zachowania historycznej kompozycji układów zieleni,
  • utrzymania lub uczytelnienia historycznego układu komunikacyjnego z zachowaniem jego przebiegu, przekrojów, nawierzchni ulic, pierwotnych linii rozgraniczających, sposobu obudowy i obsadzeń,
  • utrzymania lub uczytelnienia historycznego układu hydrologicznego z zachowaniem przebiegu cieków wodnych, przekrojów, sposobu obudowy i obsadzeń,
  • utrzymania i odtworzenie historycznych podziałów parcelacyjnych lub co najmniej ich uczytelnienia w terenie,
  • nawiązania w nowej zabudowie do zasad historycznej kompozycji wnętrz urbanistycznych i krajobrazowych,
  • zachowania zasadniczych elementów kształtujących sylwetę zespołu ze szczególną ochroną istniejących, historycznych dominant wysokościowych.

 

Jak określać zasady ochrony krajobrazu kulturowego w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego?

W miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego ustalenia dotyczące ochrony krajobrazu kulturowego powinny określać stan docelowy oraz warunki zagospodarowania, których realizacja prowadzi do osiągnięcia tego stanu. W tym planie tereny objęte ochroną (uwzględniającą m.in. wnioski i zalecenia konserwatorskie oraz zapisy studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy) powinny uzyskać indywidualne ustalenia uwzględniające cechy krajobrazu – rzeźbę terenu, jego pokrycie, wpływ użytkowania obszaru oraz oddziaływanie na niego terenów sąsiedzkich (widokowe, użytkowe, powiązania komponowane, przypadkowe itp.).

Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego w ustaleniach ochronnych powinien precyzować warunki i zasady kształtowania zabudowy oraz urządzania terenów i zawierać m.in.:

  • ustalenia dotyczące obszarów wskazujące: obiekty i obszary objęte ustawowymi formami ochrony, obiekty i obszary zabytkowe do zachowania i ochrony ustaleniami planu, obiekty i obszary zabytkowe, dla których konieczne jest ustalenie niezbędnych działań interwencyjnych oraz dopuszczalnych, tymczasowych sposobów i terminów zagospodarowania, urządzania i użytkowania,
  • ustalenia odnoszące się do działań związanych z konserwacją, restauracją, utrzymaniem zabudowy istniejącej, jej przekształcaniem i uzupełnianiem nową zabudową na obszarach podlegających ochronie i dotyczące: usytuowania obiektu w obrębie działki, a także w stosunku do przestrzeni publicznej i terenów ogólnodostępnych, miary wysokości i szerokości obiektów, formy obiektów, formy i pokrycia dachów, kompozycji fasad, instalacji urządzeń infrastruktury technicznej, kolorystyki, podziału parcelacyjnego,
  • ustalenia dotyczące zagospodarowania terenów: określenie zasad zachowania i utrzymania kompozycji urbanistycznej, obowiązujących linii rozgraniczających i linii zabudowy, kształtowania wnętrz urbanistycznych (ogrodzeń, przedogródków, nawierzchni chodników, ulic i placów, zieleni itp.), ochrony i kształtowania elementów kompozycji obszaru (osie, zamknięcia, otwarcia, dominanty, zieleń wysoka/niska), określenie obiektów i elementów dysharmonijnych i zasad ich przekształceń, określenie ograniczeń w ruchu pieszym i kołowym oraz lokalizacji ścieżek rowerowych i parkingów.

 

Źródła prawne:

Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, Dz. U. Nr 80, poz. 717, z późn. zm.

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz. U. Nr 162, poz. 1568, z późn. zm.

Dowiedz się więcej:

Bogdanowski J. Projekt standardowego opracowania problematyki ochrony wartości kulturowego krajobrazu i środowiska w studium do planu i w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, w: Krajobrazy, nr 12 (24), Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, Warszawa 1996.

Samorządy w ochronie zespołów staromiejskich. Doświadczenia, problemy, perspektywy, red. B. Szmygin, Politechnika Lubelska, ICOMOS, UM Zamość, Lublin 2004.

Autor: Jolanta Welc-Jędrzejewska

Czy artykuł był pomocny?
Powiązane Baza Wiedzy (13)
Powiązane Ścieżki działania (0)
    Powiązane Dobre Praktyki (0)
      Powiązane Narzędzia (0)
        Powiązane Akty Prawne (2)
        Powiązane Rewitalizacja (0)
          Powiązane Publikacje (0)

            Zobacz także

            Wpisz czego szukasz